(Uit de Zembla-uitzending over de milieuproblematiek op Schiphol)
Ter inleiding
De Gezondheidsraad is in deze dagen op twee manieren in beeld rond de luchtvervuiling door vliegtuigemissies.
De ene manier betreft de effecten van KerosineMotorEmissies (KME), kortheidshalve de uitlaatgassen van straalmotoren, op werknemers binnen het hek van het vliegveld. Daarover heeft de Gezondheidsraad op 02 juli 2026, op verzoek van het Ministerie van SZW, een (engelstalig) rapport uitgebracht ‘Kerosine Engine Exhaust’ (KEE betekent op zijn Engels hetzelfde als KME op zijn Nederlands). (Het verzoek van SZW volgde op een aantal schandalen rond de arbeidsomstandigheden op Schiphol waar de Arbeidsinspectie nadrukkelijk vaststelde dat het werk in kankerverwekkende omstandigheden werd uitgevoerd). Het verzoek telde twee vragen: “Moet de uitstoot als kankerverwekkend worden beschouwd?’ en ‘kan er een gezondheidskundige advieswaarde worden opgesteld? (= een verantwoorde ondergrens)’.
Men vindt dit rapport op gezondheidsraad.nl/2026/07/02/advies-kerosinemotoremissie , samen met een aantal bijbehorende documenten. Daaronder een Nederlandstalige samenvatting die ik, als service aan de lezer, hieronder afdruk.
De Gezondheidsraad werkte bij dit rapport samen met de Scandinavische Nordic Expert Group.
Dit artikel gaat over dit rapport, dus classificatie en arbeidsomstandigheden en dergelijke.
De andere manier betreft de gezondheidseffecten van vliegveldemissies op de omwonenden (van welke vliegveldemissies de vliegtuigemissies deel uitmaken).
In reactie op maatschappelijke onrust, met name rond Schiphol, heeft de minister zich bereid verklaard om hierover advies te vragen aan de Gezondheidsraad. Dit traject moet dus nog beginnen. Op het moment dat dit artikel geschreven wordt, heeft de minister de tekst van een concept-aanvraag aan de Gezondheidsraad in een besloten consultatietraject ingebracht. Onder andere het Luchthaven Eindhoven Overleg (LEO) is om commentaar gevraagd. Ik heb in dat kader mijn mening ingebracht, maar ik kan daar op dit moment niet op ingaan.
Ik kom hier te zijner tijd in een apart artikel op terug.
KME verondersteld kankerverwekkend en verdacht mutageen voor personeel
Het op 02 juli 2026 afgegeven advies beantwoordt een smalle vraagstelling: ‘classificeer volgens de geldende Europese CLP-criteria de kenmerken van het specifieke mengsel KerosineMotorEmissies uit straalmotoren, voor zover relevant voor de arbeidsomstandigheden’.
KME is een mengsel van honderden verschillende stoffen.
Er zit onder andere veel Ultrafijn Stof (UFS, een grootte-aanduiding – betekent eigenlijk PM0.1). UFS komt makkelijk diep in de longen, passeert makkelijk de longwand en kan in de bloedbaan, en dan in organen, terecht komen.
UFS-concentraties kunnen op vliegveldplatforms hoge waarden bereiken – gemiddeld, maar nog meer als piek. Een UFS-meting in het voorjaar van 2022 op Eindhoven Airport op 2 locaties nabij het platform leverde gemiddelde waardes van 33000 en 76000 deeltjes per cm3 (#/cm3 ) en piekwaardes van een handvol miljoen #/cm3 – zie /bvm2.nl/luchtmetingen-op-en-rond-eindhoven-airport-in-2022/ .
Een latere meting op of nabij het platform is van Esveld van TNO en valt te vinden in de tekst van https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2024-0148.pdf . Daaruit onderstaande afbeelding
Naast UFS benoemt de gezondheidsraad ook stikstof- en zwaveloxides, PAK’s, roet en metalen als gevaarlijk. Dat kan een doublure zijn, want een deeltje kan roet zijn vanwege zijn samenstelling en UFS vanwege zijn omvang.
Er is nog maar weinig onderzoek gedaan naar KME.
Om toch tot de gevraagde classificatie te komen, hanteert de Gezondheidsraad de analogieredenering dat KerosineMotorEmissies (KME) chemisch een broertje zijn van DieselMotorEmissies (DME), en voor DME bestaat veel meer onderzoek. Zoveel, dat voor DME een officiële grenswaarde bestaat, die gebaseerd is op Inadembare Elementaire Koolstof (REC, zeg maar roet. In Nederland is die grenswaarde voor de werkvloer vastgesteld op 10µg/3 ). En voor DME is de classificatie ‘kankerverwekkend’ formeel vastgesteld (IARC categorie 1). Omdat een analogie niet zoveel bewijskracht heeft als doelgericht onderzoek, kiest de Gezondheidsraad voor KME voor de EU-aanduiding ‘categorie 1b – verondersteld kankerverwekkend’ (de eerste onderzoeksvraag)
De kracht van de gelijkenis van KME en DME is ook zijn zwakte. Waar vliegtuigen zijn, is ergens in de buurt ook wel diesel (omgekeerd niet). Het is de geleerden (nog) niet gelukt om een stof of een groep stoffen te benoemen die uniek zijn voor KME en onderscheidend zijn van DME. Daardoor kan er geen dosis-effectrelatie opgesteld worden die met zekerheid alleen KME meeneemt, en daardoor kan er geen veilige ondergrens worden gegeven (als die bestaat)- de tweede onderzoeksvraag.
Ook weer vanwege gebrek aan goed onderzoek beperkt de Gezondheidsraad zich wat betreft de mutageniteit tot het oordeel ‘Verdacht’ (categorie 2).
Het onderzoek gaat voort.
Vrijkomen van formaldehyde uit de 10 grootste bronnen in Nederland in 2019
Voor een aantal afzonderlijke stoffen uit het KME-mengsel bestaan wel harde classificaties en ondergrenzen. Butadieen bijvoorbeeld staat in het Europese CLP-systeem te boek als ‘zeker kankerverwekkend en waarschijnlijk mutageen’ , diverse PAK-stoffen als ‘waarschijnlijk kankerverwekkend’ en formaldehyde als ‘verondersteld kankerverwekkend en verdacht mutageen’. Er wordt wel eens voorgesteld om voor de classificatie van het KME-mengsel als geheel terug te vallen op de afzonderlijke geclassificeerde stoffen, maaar dat heeft het eerder genoemde nadeel dat ze ook in DME zitten, en dat het mengsel als geheel wel eens gevaarlijker kon zijn dan de som van de afzonderlijke gevaren.
Naast kanker en mutatieschade kan men ook ‘gewoon’ ziek worden van KME (en DME). Het leidt tot ontstekingen, een slechtere longfunctie en verergering van bestaande longklachten.
Zienswijzen en de reacties van de Gezondheidsraad daarop
Voordat het definitieve rapport uitkwam (dat hier besproken wordt), was er gelegenheid een zienswijze in te dienen. Daarop is gereageerd. Het scheelt de geïnteresseerde lezer een hoop tijd als hij bij de vindplaats van de documenten alleen de reactie van de Gezondheidsraad downloadt (waarin als vanzelf een samenvatting van een heleboel moeilijke verhalen meegeleverd wordt).
Een deel van de inbreng is overgenomen.
De KLM zaaide vooral verwarring en probeerde zo het oordeel ‘1b – verondersteld carcinogeen’ omlaag te praten naar ‘2-verdacht’. Dat is niet gelukt.
De Schiphol Group heeft niet gereageerd.
Bonafide werkgevers als Axxicom Airport Caddy en KWS, en een serieus adviesbureau als Auxilium HSE, willen weten waar ze aan toe zijn en willen een duidelijke grenswaarden voor KME en bijvoorbeeld ultrafijn stof (anders moeten ze zelf iets vaststellen, aldus Auxilium HSE). De Gezondheidsraad toont begrip, maar zegt dat de wetenschappelijke kennis dat helaas nog niet toestaat.
Enkele Europese vakbonden, bij monde van de FNV, doen hun best het advies aangescherpt te krijgen ten gunste van hun leden. Dat zet niet echt zoden aan de dijk, onder andere omdat ze soms buiten de onderzoeksvraag van de Gezondheidsraad treden, en verder tegen hetzelfde rpobleem van een tekortschietende wetenschappelijke kennis aanlopen.
(Uit de Zembla-uitzending over de milieuproblematiek op Schiphol).
En wat schieten de bagagemedewerkers, de tankautobestuurders, de technici, de schoonmakers en de mensen die de vliegtuigen heen en weer slepen hier nu mee op?
Dat is een goede maar moeilijke vraag die buiten de formele taakomschrijving van de Gezondheidsraad valt. Men komt dan op het werkterrein van instanties als de Arbeidsinspectie, de ILT, de vakbonden en het personeelsbeleid van werkgevers.
De voorzitter van de Gezondheidsraad, professor Karien Stronks, ging hier wel op in in vervolggesprekken, bijvoorbeeld met de NRC ( nrc.nl/nieuws/2026/07/02/gezondheidsraad-uitstoot-kerosine-vliegtuigen-is-verondersteld-kankerverwekkend ). Ze kon zich voorstellen dat het dubbel aanvoelde.
Enerzijds verbetert de classificatie ‘verondersteld kankerverwekkend’ de positie van de werknemers. De werkgever moet eerst kijken of de schadelijke stof vermeden kan worden (bronbeleid); dan of de blootstelling verminderd kan worden; en tenslotte persoonlijke beschermingsmiddelen .
Bronbeleid is bijvoorbeeld minder vliegen, elektrisch of met schonere brandstof vliegen; en elektrificatie van de grondoperaties.
Anderzijds maakt het ontbreken van een grenswaarde voor KME de handhaving moeilijker. De Arbeidsinspectie kan nu slechts terugvallen op de afzonderlijke stoffen binnen het mengsel, waarvoor al wel een harde ondergrens bestaat. Nadeel is dat dat mogelijk tot een onderschatting leidt, onmder andere omdat voor de meeste stoffen binnen het mengsel überhaupt geen ondergrens bestaat.
Het onderzoek gaat voort.