Vooraf
Er wordt in deze dagen wat afgescholden op datacenters in het algemeen en op AI in het bijzonder.Daar hebben sommige exploitanten het dan ook wel naar gemaakt. De emoties laaiden al hoog op en de komst van AI stookt die emoties in de overtreffende trap op. Naar mijn smaak iets te hoog – ik vind meer analytische betogen, als tegenwicht, wenselijk.
Ik waag zo’n analytische poging en beperk me daarbij tot één set onderwerpen, namelijk de energie, de bijbehorende broeikasgasemissies en de oppervlakte die voor duurzame energie nodig is.
Dat niet omdat andere invalshoeken onbelangrijk zijn, verre van dat. Maar zowel water als grondstoffen zouden elk een apart artikel vragen. En in inhoudelijke zaken als privacy, digitaal wangedrag, minderjarige drempelleeftijd, een raaskallende AI, de verdiensten van Netflix en dergelijke niet-natuurwetenschappelijke zaken heb ik wel interesse, maar ik heb er niet genoeg verstand van om er hier een verhaal over op schrift te zetten.
Hierna drie hoofdstukken.
Het eerste vertaalt een recent artikel uit Nature naar een voor de leek (hopelijk) begrijpbare vorm. De essentie is dat AI op de broeikasgasemissies zowel gunstig als ongunstig kan werken en dat er onder de zichtbare laag die nu luidkeels ter discussie staat, onzichtbare lagen schuilen die minstens zo belangrijk zijn. De olie- en gasmaatschappijen hebben ontdekt dat AI zich uitstekend leent om de ondergrond beter te begrijpen, waardoor extra winning mogelijk wordt.
Alle techbedrijven hebben hun klimaatdoelen opgezegd, voor zover ze die al hadden.
Het tweede hoofdstuk gaat over enkele toepassingen waarin datacenters voordelig, of minder nadelig zijn, voor het klimaat.
Tenslotte wil ik in het derde hoofdstuk, terughoudend, nog wel kwijt wat ik er zelf van vind.
Wie al veel broeikasgas uitstoot mag nog meer uitstoten – het Mattheus-effect
Het echtpaar Alpine had goede functies bij Microsoft en haalden hun motivatie om AI te ontwikkelen uit de verwachting, dat AI gunstig zou zijn voor het klimaat. Maar toen ging Microsoft zijn AI verkopen aan grote olie- en gasbedrijven (o.a. aan ExxonMobile) en stelde teams samen om de algemene beginselen van AI te optimaliseren voor het analyseren van de ondergrond in winningsgebieden – met groot succes. De resulterende meeropbrengst heet ‘Enabled’.
De Alpines namen ontslag en richtten een actiegroep op, de Enabled Emissions Campaign . Onder de diverse activiteiten valt ook een wetenschappelijk artikel dat op 04 aug 2026 in Nature gepubliceerd is ( https://www.nature.com/articles/s44168-026-00411-0 ) . Andere medewerkers waren Geldner en Chepeliev. Het artikel is Open Access, maar voor normale mensen niet te lezen.
Twee tijdschriften hebben een artikel gecomponeerd op een eenvoudiger niveau en met interview-uitspraken, te weten Change Inc ( ja-ai-zorgt-voor-extra-co2-uitstoot-maar-niet-alleen-door-datacenters ) en Heated ( ais-climate-problem-is-worse-than-we-thought ).
In het Nature-artikel wordt de beeldspraak van de ‘ijsberg’ gebruikt ( bovenstaande afbeelding – er staat zelfs een ijsbeer bovenop). In de ‘ijsberg’ drie lagen.
- De ‘first order’-laag ligt boven water. Dat is de gangbare energieafname door alle eindgebruikers, waaronder de datacenters.
- De ‘second order’-laag daaronder is als het ware de machinekamer met een fossiel pad en een hernieuwbaar pad, die toeleveren aan de bovenste laag (met overigens een heleboel restwarmte die niet in het schema staat).
Eén uur Netflix in de eerste laag leidt tot Y kg broeikasgas vanuit de tweede laag – en dat is dat. Door Netflix kijken wordt er geen nieuwe olie gevonden.
Eén uur AI draaien ‘boven zeeniveau’ leidt op de eerste plaats tot YY….Y kg broeikasgas (veel meer). Maar de clou is dat de AI een terugkoppeling heeft naar de tweede laag. Die kan drie effecten hebben: een ongunstig effect dat Big Oil olie en gas vindt die men anders niet gevonden had (‘enabled emissions’); een gunstig effect dat broeikasgassen voorkomt (‘avoided’, bijvoorbeeld het detecteren van methaanlekken op satellietbeelden); en een gunstig effect op hernieuwbare energie (bijvoorbeeld optimale inrichting van een windpark). Zoiets als + of – Z??Z bovenop de YY….Y ) - In de ‘higher order’-laag (de onderste) zitten de maatschappelijke processen, zoals de Tweede Kamer, actiegroepen tegen rekendozen, bedrijven die het wel of niet zitten – een bont en grotendeels onvoorspelbaar geheel aan factoren.
De auteurs van het Nature-artikel zijn de eerste die zich aan de exercitie gewaagd hebben om als het ware die ZZ??Z uit te rekenen, voor fossiel en hernieuwbaar apart. Dat kan alleen met een ingewikkeld model en met de nodige aannames en beperkingen– het laatste woord is er nog niet over gezegd, maar de ontdekte trend is behoorlijk robuust.
Om het overzichtelijk te houden, kiest men ervoor het model te beperken tot enkele ‘shock parameters’, die elk een ‘range’ hebben. Zo wordt de ‘fossiel upstream’ (fossiel uit de grond halen) op basis van ervaring en/of de natte vinger ingeschaald op 20% als alles mee zit (high), en via ‘medium’ en low’’ loopt dat naar ‘none’ = de laagste waarde. Zo krijgt elke shock parameter zijn in vieren gedeelde range. Ook de niet-broeikasgas gebonden entiteiten, in casu de infrastructuur, worden opgedeeld in dezelfde vier graden van toegepastheid.
Dat wordt allemaal voor het fossiele en het hernieuwbare pad op gelijke wijze in het model gestopt en dat rekent dus 4 (fossiele) * 4 (hernieuwbare) *4 (infrastructurele) = 64 mogelijkheden door.
De nodige rekentijd later volgt bovenstaande samenvatting die kraakhelder aangeeft dat door toedoen van AI, als zowel fossiel als hernieuwbaar maximaal begunstigd worden, maar dat fossiel 4 a 5 maal extra zoveel broeikasgas in de lucht brengt (2.3 Gton/y) dan hernieuwbaar uitspaart ( 0,5Gton). (Zie alle bedragen als redelijke schattingen). Om precies te zijn: de rode balk is als er alleen fossiele ‘shocks’ worden toegediend en geen hernieuwbare; de blauwe balk is als er alleen hernieuwbare ‘shocks’ worden toegediend en geen fossiele: en de paarse balk is als beide gelijktijdig, en met dezelfde stapgrootte, gebeurt.
Met andere woorden: in praktijk is het toegevoegde klimaatnadeel van AI ca vijfmaal groter is dan het toegevoegde klimaatvoordeel. Wie al veel loost, loost nu nog meer. Bijbelse lieden noemen dat het Mattheus-effect.
De grijze balk is niet het resultaat van deze modelberekening, maar staat er alleen meer ter vergelijking bij. Het betreft een berekening van de IEA uit 2025 die zich alleen bezig heeft gehouden met de ‘first order’,
Omdat grofweg 80% van het energieverbruik op de wereld nog fossiel is, gaat op deze wijze hernieuwbaar fossiel niet door AI inhalen. Vaak wordt hernieuwbaar toegevoegd aan fossiel in plaats van dat het fossiel vervangt.
Waar olie-gas maatschappijen de AI op loslaten
Olie- en gasmaatschappijen onderzoeken de ondergrond met proefexplosies of trillingsmachines, die golven opwekken die aan ondergrondse lagen terugkaatsen. Daarna worden ze met een soort grondmicrofoons opgevangen (afbeelding boven) die vervolgens worden gesynthetiseerd tot een bodemdoorsnee. Omdat dit soort onderzoek al miljoenen keer gedaan is en al vele tienduizenden keren door feitelijke boringen gevolgd is, is er een groot reservoir aan data die aan AI toegevoerd kunnen worden om nog beter te analyseren. De olie- en kasindustrie hoeft er niet eens grootschalig copyright voor te roven.
AI soms ook goed voor hernieuwbare energie
Bovenstaande afbeelding is een brug naar positieve inzet van AI op energie- en klimaatgebied, want bijvoorbeeld het Nederlandse SCAN-onderzoek (in het Nature-artikel niet genoemd) gebruikt precies dezelfde techniek om aardwarmte te vinden (zie oa bjmgerard.nl/proefboring-naar-aardwarmte-in-nuenen-afgerond/ )
Het Nature-artikel noemt zelf een betere inzet van hernieuwbare bronnen:, bijvoorbeeld via een betere weersvoorspelling, betere systeemintegratie op wind- en zonneparken, en een betere onderhoudsplanning.
Elders noemt men bijvoorbeeld een beter begrip van bosbranden.( esa.int_Observing_the_Earth__AI_for_wildfire_detection )
Naast meer hernieuwbaar voordeel kan ook minder fossiel nadeel bereikt worden.
In Finland bijvoorbeeld wordt de restwarmte van datacenters ingezet in de stadsverwarming (niet genoemd in het Nature-artikel) fortum_heating-cooling_data-centres-helsinki-region beschrijft een gezamenlijk project van de Finse energiemaatschappij Fortum met Microsoft. Bij voldoende medewerking is subsidie mogelijk. Voor techneuten, zie https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666789425001199 .
Het Nature-artikel noemt wel het beter in beeld brengen van methaanlekken ( met bijvoorbeeld data die vrijkomen uit beelden als die van de Tropomisatelliet ( bjmgerard.nl/methaanemissies ). Methaanlekken komen vaak, maar niet alleen, voor bij olie – en gasboringen.
Wat ik uiteindelijk van AI en datacenters vind
Deze site draait uiteraard ergens op een datacenter, en ik gebruik zelf Internet voor enkele gangbare toepassingen. Ik gebruik geen Netflix en geen AI-programma’s. Ik Google veel en ik ben niet kapot van de gratis AI die Google je dan opdringt. Er zitten regelmatig fouten in en hoe het programma tot zijn bronnenkeuze komt is onduidelijk. Vaak is het Wikipedia en daar kun je dan gewoon net zo goed rechtstreeks naar toe gaan.
Ik ben dus geen datacenter-hater en ik vind de veel grotere datacenters, die voor AI nodig zijn, principieel een logisch vervolg op de rekenkracht die er al is. Die rekenkracht maakt uiterst belangrijke ontwikkelingen mogelijk, zowel positieve als negatieve.
Voor zover ik dat als relatieve leek volgen kan, zijn het met name de specifieke toepassingen, waarvoor veel data bestaan, die werkelijk iets waard zijn.
In het negatieve komt de autonome oorlog dichterbij’.
In het positieve: er zijn miljoenen vrouwenborsten ge-Röntgenscand en daarvan zijn er tienduizenden behandeld. Met zoveel mammografieën kan AI beter worden in het ontdekken van borstkankers dan een radioloog ( radboudumc.nl_/ai-beoordeelt-ook-nederlandse-mammografie-beter-dan-radioloog) Een beroemd eerste AI-resultaat was de eiwitvouwing – gegeven de aminozuurvolgorde, hoe ziet de driedimensionale structuur er uit? (zie bjmgerard.nl/ai-maakt-de-vorm-van-eiwitten-voorspelbaar ). Uiterst belangrijk voor bijvoorbeeld de medicijnontwikkeling.
Het zou onverantwoord zijn dit soort kinderen met het badwater weg te gooien.
Een gevouwen eiwit
De grote techbazen roepen de afkeer van hun product zelf op met hun arrogante gedrag en hun vreemde eindtijd-mystiek, die gepaard gaat met uiterst esoterische financieringsmethoden. Een en ander terwijl de bevolking in diverse existentiële onzekerheden leeft.
Dat draagt bij aan een grote massabeweging tegen de bouw van nieuwe datacenters in de VS. Zoals Mastroianni in de New York Times dd 25 juli 2026:”Mensen kunnen niet tegen Sam Altman [van Open AI] zeggen wat hij moet doen. Ze kunnen hem [en zijn gebouw] wel uit hun stad schoppen”.
Men zegt dat de Chinese bevolking een geheel andere, veel positievere houding t.a.v. datacenters en AI en robots heeft. Het praktische nut zou er meer benadrukt worden.
Ze hebben daar ook iets meer ruimte.
Zo beschouwd herhaalt zich het oude marxistische adagium dat niet de techniek zelf goed of fout is, maar het gebruik dat ervan wordt gemaakt binnen de heersende machtsverhoudingen.
Dit alles gezegd zijnde, de AI-schaalsprong is heel groot en heel snel, en dat vraagt om straffe begeleiding.
Waarbij de meest fundamentele vraag is waar de prioriteiten van Nederland (en van de EU) liggen. Welke AI vind je de moeite waard? Wat wil je dat een datacenter inhoudelijk in Nederland bijdraagt? Je ontkomt niet aan een inhoudelijk oordeel over wat een techbedrijf te bieden heeft.
Nederland heeft ruimtegebrek, een aparte bottle neck naast geldgebrek. Was Meta het waard om kostbare grond bij Zeewolde op te offeren? Mij lijkt van niet, ik vind zelf Meta niet onmisbaar.
Ik vind zelf Google en Microsoft een inhoudelijk ander verhaal.
Van mij mogen dit soort waardeoordelen over het nut van een instelling een plaats krijgen in de vergunningverlening.
De wetgeving zou dwingender moeten. Vanaf 01 januari 2024 verbiedt de rijksoverheid een nieuw hyperscale datacenter als het èn > 70MW is èn meer dan 10 hectare vloeroppervlak ( Staatscourant-2023-492) . Maar hyperscalers verspreiden zich dan over meer gebouwen en/of gaan de hoogte in, waardoor de wet machteloos wordt. Bovendien geldt de wet alleen voor nieuwe situaties.
Functionele ondersteunende activiteiten tellen mee, mits op dezelfde locatie. Maar als een giga-zonnepark 20km verderop ligt (Sunport Delfzijl, groningen seaports_green-electricity-sunport-delfzijl-to-google-data-centre-eemshaven/ ) en daar 30 hectare beslaat, waarvan de opbrengst exclusief aan Google Eemshaven verkocht wordt, telt dat in de wetgeving niet mee, terwijl die opbrengst anders naar andere maatschappelijke doelen gegaan was.
Google Eemshaven
Men mist ook een omgevingsvriendelijk en wettelijk bindend plafond (landelijk en/of eventueel per regio) waaronder alle datacenters, opgeteld moeten blijven met hun stroom en met, wat een steeds groter probleem wordt, met hun water ( stratix.nl_datacenters-en-waterverbruik). Lagere overheden zouden daar een rol in moeten krijgen. Dit temeer, daar die lagere overheden ook energievisies moeten maken waarin ook koeling voor bijvoorbeeld energieopwekking een plaats moet krijgen (mocht men bijvoorbeeld over willen gaan op Small Modular Reactors). De aarde nadert zijn limieten.
Een verplichte koppeling aan de stadsverwarming zou hier een rol kunnen spelen.
Datacenters en AI zijn een relatief jonge bedrijfstak, waarin nog de nodige technische vernieuwing richting energie- en waterverbruik voorstelbaar is. De vergunningen moeten zo opgesteld zijn dat dit periodiek beoordeeld wordt.
Kortom, datacenters en AI kunnen soms nut hebben en moeten niet a priori weggewenst worden, maar het is op dit moment allemaal te slecht geregeld.